Over vrouwenkanker

De verschillende vormen van vrouwenkanker

Gynaecologische vrouwenkanker

Nederland heeft een van de beste registraties van het voorkómen van kanker van de gehele wereld. We kunnen daarmee heel fraai volgen wat er met de verschillende vormen van deze ziekte in de loop van de tijd gebeurt. In totaal wordt bij ongeveer 130.000 personen per jaar de diagnose kanker gesteld. Dit aantal groeit de laatste jaren gelukkig niet meer zo hard en mannen en vrouwen houden elkaar daarbij aardig in evenwicht.
Kijken we specifiek naar gynaecologische kankers dan zien we ook daar een stijging gedurende de afgelopen jaren. Deze stijging is verschillend voor de verschillende vormen van vrouwenkanker. Daar waar baarmoederhals- en eierstokkanker op ongeveer hetzelfde niveau blijven zien we een opvallende stijging in het aantal gevallen van baarmoederkanker (+30%) en schaamlipkanker (+50%). Ook wanneer we kijken naar overlijdenscijfers dan zien we daar dezelfde trend zij het gelukkig op een wat lager niveau. De totale incidentie van vrouwelijke kankers stijgt met 22% terwijl het aantal overlijdens aan deze groep ziektes met slechts 9% stijgt. Dit geeft steun aan de gedachte dat we met onze aanpak toch op de goede weg zitten.

Baarmoederkanker

Baarmoederkanker is een kanker van het baarmoederlichaam. Deze vorm van kanker komt in Nederland gemiddeld 2300 keer per jaar voor. Ongeveer 600 vrouwen overlijden elk jaar aan deze kanker. In het baarmoederlichaam kunnen verschillende vormen van kanker ontstaan:

  1. Het Endometriumcarcinoom 

Bij 90 tot 95% gaat het om kanker van het baarmoederslijmvlies. Deze vorm ontstaat in de binnenste bekleding van de baarmoeder. Dit baarmoederslijmvlies heet endometrium. Een ander woord voor kanker vanuit het baarmoederslijmvlies is dan ook endometriumcarcinoom.

  1. Het Baarmoedersarcoom

Bij ongeveer 5 tot 10% gaat het om kanker in het bindweefsel of in het spierweefsel van de baarmoeder. Dit heet een baarmoedersarcoom.

De verdere tekst gaat alleen over het endometriumcarcinoom, hierna te noemen baarmoederkanker. Deze tekst gaat dus niet over het baarmoedersarcoom. 

 

Wat zijn de symptomen van Baarmoederkanker?

Het belangrijkste symptoom is bloedverlies na de menopauze. Dit is dan ook altijd een reden om de huisarts te bezoeken. Op jongere leeftijd resulteert het vaak in een abnormale cyclus.

 

Hoe is de groeiwijze van baarmoederkanker

De kanker ontstaat in het baarmoederslijmvlies. Vanuit dat slijmvlies kan een kwaadaardige tumor doorgroeien:

  • binnen de baarmoeder zelf in de spierlaag en/of naar de baarmoederhals
  • in de directe omgeving van de baarmoeder naar de eierstokken, eileiders en/of de vagina 
  • naar andere nabijgelegen organen zoals de blaas of de endeldarm

Groeit de tumor door tot diep in de baarmoederwand, dan wordt de kans groter dat kankercellen losraken en zich via de lymfe en/of het bloed verspreiden. Zo ontstaan uitzaaiingen. Die uitzaaiingen kunnen overal naartoe gaan maar nestelen zich met name in de lever en de longen.

 

Erfelijkheid baarmoederkanker

Sommige vormen van baarmoederkanker kunnen erfelijk zijn. In dergelijke families (HNPCC) komt dan vaak ook meer darmkanker en kanker van de urinewegen voor.

 

Baarmoederkanker is iets anders dan  baarmoederhalskanker

Baarmoederkanker is kanker in het baarmoederlichaam. Het baarmoederlichaam is het brede en grootste deel van de baarmoeder.

Baarmoederhalskanker is kanker die ontstaat in de baarmoederhals en/of de baarmoedermond. Dit is het deel van de baarmoeder dat uitsteekt in de vagina. In tegenstelling tot baarmoederkanker speelt bij het ontstaan van baarmoederhalskanker het humaan papillomavirus (HPV) een belangrijke rol.

Zowel het ziekteverloop als de behandeling van baarmoederkanker en baarmoederhalskanker  zijn zeer verschillend. Met  het bevolkingsonderzoek uitstrijkje proberen we baarmoederhalskanker op het spoor te komen. Dit uitstrijkje geeft geen enkele informatie over een eventuele kanker van het baarmoederlichaam.

Baarmoederhalskanker

Bij baarmoederhalskanker zit er een kwaadaardige tumor in de baarmoederhals. De woorden baarmoederhals en baarmoedermond worden door elkaar gebruikt. Er wordt in principe hetzelfde mee bedoeld. De baarmoederhals is het onderste, smalle deel van de baarmoeder dat in de vagina te zien is. De medische naam voor baarmoederhalskanker is cervixcarcinoom.

Wat zijn de symptomen van baarmoederhalskanker?

Baarmoederhalskanker ontstaat heel langzaam. In het begin zijn er vaak geen klachten. De eerste symptomen zijn meestal: 

  • bloedverlies tussen de menstruaties door
  • afscheiding die er anders uitziet dan je gewend bent
  • bloedverlies na het vrijen

Bij deze symptomen is het verstandig om naar de huisarts te gaan. 

Wat zijn de oorzaken van baarmoederhalskanker?

Baarmoederhalskanker ontstaat meestal door een  infectie met het humaan papillomavirus (HPV). Dit virus komt vaak voor. Bij sommige vrouwen kan het virus een voorstadium van baarmoederhalskanker veroorzaken. 

Het voorstadium van baarmoederhalskanker heet CIN. Bij CIN wijken de cellen in het slijmvlies van de baarmoederhals af van normale cellen. De afwijkende cellen kunnen uiteindelijk in kankercellen veranderen. Meestal gebeurt dit niet en ruimt het lichaam de afwijkende cellen zelf op. De ontwikkeling van baarmoederhalskanker vanuit een HPV infectie kan wel 10 jaar duren. Met regelmatige uitstrijkjes kun je de kanker dan ook prima voorkomen. 

Baarmoederhalskanker is niet erfelijk. Het is ook niet besmettelijk.

Hoe vaak komt baarmoederhalskanker voor?

Elk jaar krijgen ongeveer 900 vrouwen in Nederland de diagnose baarmoederhalskanker. Meestal gaat het om jonge vrouwen tussen de 35 en 45 jaar. Maar baarmoederhalskanker kan voorkomen op alle leeftijden.

De ziekte wordt meestal ontdekt bij het bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker. Soms wordt baarmoederhalskanker ontdekt als een vrouw met klachten bij de arts komt.

Baarmoederhalskanker is iets anders dan baarmoederkanker

Baarmoederhalskanker is een andere ziekte dan baarmoederkanker. Het ontstaat namelijk in een ander deel van de baarmoeder.

Eierstokkanker

Eierstokkanker is kanker in één of beide eierstokken. Een ander woord voor eierstokkanker is ovariumcarcinoom. 

Hoe vaak komt eierstokkanker voor?
Per jaar krijgen ongeveer 1400 vrouwen de diagnose eierstokkanker. De meesten van hen zijn tussen de 55 en 80 jaar oud.

Verschillende soorten
Er zijn verschillende soorten kwaadaardige tumoren in de eierstokken. De volgende 3 soorten komen het meeste voor:

  1. 80-90% zijn epitheliale eierstokkanker of adenocarcinoom. Dit is een tumor die ontstaat in de buitenste laag cellen van de eierstok, oftewel het epitheel.
  2. 5-8 % zijn gonadale stromaceltumoren. Deze tumor ontwikkelt zich in het steunweefsel waarin de eicellen liggen.
  3. Een kiemceltumor ontstaat uit kiemcellen. Dit zijn de onrijpe eicellen in de eierstok. Deze vorm van eierstokkanker is heel zeldzaam en komt vooral voor bij jonge meisjes.

Onderstaande informatie gaat over epitheliale eierstokkanker (adenocarcinoom).

Symptomen van eierstokkanker

Eierstokkanker wordt bijna altijd pas ontdekt als de ziekte zich heeft uitgebreid. Je kunt dan last hebben van:

  • een aanhoudend opgeblazen gevoel of dikke buik
  • langere tijd vol gevoel en/of moeite met eten
  • misselijkheid
  • bekken- of buikpijn
  • vaker dan normaal plassen
  • verstopping van de darmen
  • vermoeidheid
  • gewichtsverlies

Deze klachten kunnen ook andere oorzaken hebben. Maar ze zijn altijd een reden om naar de huisarts te gaan.

Risicofactoren van eierstokkanker

De oorzaak van eierstokkanker is niet bekend. 

Er zijn aanwijzingen dat het risico op eierstokkanker vermindert door:

  • Een groot aantal zwangerschappen
  • Borstvoeding geven
  • Het gebruik van de anticonceptiepil

Er zijn steeds meer aanwijzingen dat een deel van de gevallen van eierstokkanker in de eileider ontstaat. 

Erfelijkheid en eierstokkanker

Ongeveer 10% van de vrouwen met eierstokkanker heeft de ziekte gekregen door een erfelijke aanleg. Er zijn 2 vormen van eierstokkanker die door erfelijkheid kunnen ontstaan:

  • een combinatie van erfelijke eierstokkanker met erfelijke borstkanker (BRCA)
  • het Lynch-syndroom waarbij eierstokkanker kan samengaan met onder andere darmkanker of baarmoederkanker.

Iedere vrouw met eierstokkanker komt in aanmerking voor DNA-onderzoek. Daarmee bekijkt de arts of je een erfelijke vorm heeft.

Verder onderzoek
Denkt de arts dat je eierstokkanker hebt, dan is vaak verder onderzoek nodig. Dit gebeurt in één van de gynaecologisch-oncologische centra. Deze zijn gespecialiseerd in de behandeling van eierstokkanker.

Eileiderkanker

Eileiderkanker is een erg zeldzame vorm van kanker: in Nederland wordt het jaarlijks bij ongeveer 20 vrouwen vastgesteld. Het gedraagt zich als eierstokkanker.

De oorzaken zijn nog niet duidelijk, maar de huidige inzichten zijn:

  • eileiderkanker ontstaat in de eileider
  • eileiderkanker komt relatief vaak voor bij vrouwen die een erfelijk bepaald verhoogd risico op eierstokkanker of eileiderkanker hebben. Dit zijn vooral vrouwen met een mutatie in het BRCA1- of BRCA2-gen
Granuloseceltumoren

Granulosaceltumoren (GCT) zijn zeer zeldzame kwaadaardige tumoren van de eierstok. Gemiddeld wordt de diagnose bij 15 tot 20 vrouwen per jaar in Nederland gesteld. De ziekte kan op alle leeftijden voorkomen, ook bij kinderen.  

Patiënten hebben meestal weinig klachten. Soms is er abnormaal vaginaal bloedverlies. Dat wordt veroorzaakt doordat de tumor oestrogeen produceert. De meest voorkomende klacht is, net als bij andere vormen van eierstokkanker, de aanwezigheid van een zwelling in de buik. In het bloed kunnen merkstoffen worden bepaald om de diagnose van tevoren te vermoeden (oestrogeen, inhibine en AMH). Het is van het grootste belang dat de tumor bij de operatie in haar geheel wordt verwijderd om de kans op recidief zo klein mogelijk te maken. Helaas krijgt ongeveer 50% van de vrouwen toch een recidief. De behandeling daarvan is bij voorkeur opnieuw chirurgisch.

Vulvakanker (schaamlipkanker)

Schaamlipkanker wordt tegenwoordig vulvakanker genoemd. De ‘buitenkant’ van het vrouwelijk geslachtsorgaan heet ‘vulva’. De term ‘schaamlippen’ is onvolledig en achterhaald: een vrouw hoeft zich tenslotte nergens voor te schamen. 

Bij vulvakanker zit er een kwaadaardige tumor in de labia/schaamlippen. De schaamlippen zijn onderdeel van de uitwendige geslachtsdelen (vulva). Daarom heet schaamlipkanker ook wel vulvakanker of vulvacarcinoom.

Symptomen van vulvakanker

De eerste symptomen van vulvakanker zijn meestal:

  • Jeuk, branderigheid of pijn van de schaamlippen.
  • Er kan ook bloed zijn of andere afscheiding.
  • Of een verdikking of een wondje op de schaamlippen.

Gaan één of meer van deze klachten niet na 2 weken over? Ga dan naar je huisarts. Doe dit ook als de symptomen overgaan, maar regelmatig terugkomen.

Zelfonderzoek
Het is goed om regelmatig -met een spiegeltje- te kijken of de vulva er normaal uitziet. Lees hier hoe je zo’n zelfonderzoek doet >>

Voorstadia van vulvakanker
Er zijn 2 soorten voorstadia van vulvakanker: HSIL en dVIN. Een voorstadium is een afwijking die nog geen kanker is, maar wel kanker kan worden.

De oorzaak van HSIL is een infectie met het Humaan Papillomavirus (HPV) het Humaan Papillomavirus (HPV). dVIN komt voor bij een klein deel van de vrouwen met Lichen Sclerosus van de vulva.

Oorzaken van vulvakanker

De precieze oorzaak van schaamlipkanker is niet bekend. Vrouwen met Lichen Sclerosus (LS) van de vulva of een langdurige infectie met HPV hebben een grotere kans om schaamlipkanker of een voorstadium van schaamlipkanker te krijgen.

Vaginakanker

Bij vaginakanker groeit er een tumor in de vagina. Vaginakanker heet ook wel vaginacarcinoom. Vaginakanker komt heel weinig voor. De meesten vrouwen zijn ouder dan 50 jaar.

De eerste symptomen van vaginakanker zijn meestal abnormaal bloedverlies uit de vagina en/of afscheiding die anders is dan normaal. Pijn kan ook een symptoom zijn.

Dit vergroot de kans op vaginakanker:

  • Een besmetting met HPV
  • Lang een slechtere afweer hebben
  • Een voorstadium van vaginakanker

DES-dochters hebben ook een grotere kans om vaginakanker te krijgen.

Voorstadium van vaginakanker
Het voorstadium van vaginakanker heet Vaginale Intraepitheliale Neoplasie (VaIN). Een voorstadium is een afwijking die nog geen kanker is, maar dat wel kan worden.

Soorten vaginakanker
Er zijn verschillende soorten vaginakanker. Meestal ontstaat vaginakanker in de huidcellen van de vagina. Dit heet plaveiselcelcarcinoom.

Uitzaaiingen
Vaginakanker kan uitzaaien. Als vaginakanker uitzaait, is het meestal naar de lymfeklieren in de liezen of in het bekken.
Heel soms zaait vaginakanker via het bloed uit naar andere delen van het lichaam, zoals de longen of lever.

Trofoblast ziekten

De moederkoek of placenta bestaat uit trofoblastcellen. Trofoblastziekten ontstaan als bij een zwangerschap de placenta doorgroeit, terwijl er geen embryo meer is. Het gevaar bestaat dat de trofoblastcellen zich verspreiden naar andere organen waar zij verder groeien.

Trofoblastziekten is een verzamelnaam voor de volgende aandoeningen:

  • molazwangerschap: door onjuiste celdeling kan de embryo zich niet ontwikkelen. Er ontstaan blaasjes die lijken op een druiventros. Een molazwangerschap kan ook gedeeltelijk (partieel) ontstaan.
  • persisterende trofoblast: bij ongeveer 15% van de molazwangerschappen blijven er trofoblastcellen achter. Die kunnen een persisterende (blijvende) trofoblast vormen. 
  • choriocarcinoom: een kwaadaardige tumor van trofoblastcellen. Deze lijkt op een persisterende trofoblast. Onder de microscoop ziet choriocarcinoom er anders uit.

Symptomen trofoblastziekten / molazwangerschap

Vrouwen met een molazwangerschap hebben vaak:

  • meer last van zwangerschapsklachten, zoals misselijkheid en braken
  • zwangerschapsvergiftiging

Een molazwangerschap wordt vaak al vroeg in de zwangerschap ontdekt door een echo. De meeste vrouwen hebben dan nog geen hevige klachten.

Risicofactoren trofoblastziekten

Risicofactoren voor een persisterende trofoblast zijn:

  • jonge leeftijd bij zwangerschap, of juist leeftijd boven de 40
  • grote baarmoeder/veel molaweefsel in de baarmoeder
  • onvolledige verwijdering van de molazwangerschap
  • grote cysten in de eierstokken.

Aanbevolen website

Kanker.nl
Informatieplatform en sociaal netwerk voor (ex-) kankerpatiënten en betrokkenen. Een initiatief van KWF Kankerbestrijding, NFK en IKNL.

 

Stichting Olijf

Het netwerk voor vrouwen met gynaecologische kanker. Olijf biedt als netwerk steun en informatie aan vrouwen die gynaecologische kanker hebben (gehad) en hun naasten en wil op basis van ervaringsdeskundigheid bijdragen aan preventie en goede kwaliteit van zorg en leven.

 De Gynaecoloog
Een informatieve website over alle gynaecologische onderwerpen van de Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie (NVOG). Dit is de wetenschappelijke beroepsvereniging voor gynaecologen.


Bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker
Op deze pagina van het RIVM vind je alle informatie over het bevolkingsonderzoek oftewel het uitstrijkje.